Etymologie

Home ] Up ]

Etymologie

Van Mierlo is een naam die verwijst naar een geografisch gegeven. En wel naar de plaats Mierlo in Noord Brabant in de Meierij van ''s-Hertogenbosch in het kwartier Peelland.

De naam MIERLO zelf, valt volgens " Huizinga's Complete lijst van Namen: Vraagbaak voor de afkomst van de Nederlandse en Vlaamse familienamen", Trion Baarn, onder tuin- en bosbouw door de uitgang "Loo"

"Onder een loo verstaat men een eikenbos: eigenlijk oord met jong eikenhout bezet, een akkermaalsbos, waar men dunne eikenstammetjes kweekt, als hakhout, vooral om de bast ervan als looistof te gebruiken. De woorden loo en looien hangen dan ook samen."

Waar "Mier" vandaan komt is onduidelijker. Huizinga vraagt zich af: Merel-loo?

Met  deze inzichten heb ik altijd geleefd tot ik het artikel van H.T.A.M. van Mierlo uit Valkenswaard las. (Bron: "d'n Myerlese Koerier" 1992) Hij heeft me toestemming gegeven het artikel integraal over te nemen. Om wille van de paginaopbouw zal ik het echter in twee stukken knippen. De originele tekst wordt in zwart weergegeven.

'MIERLO'

BETEKENIS EN ONTSTAAN VAN DE PLAATSNAAM 'MIERLO' EN DE VERSPREIDING VAN DE DAARVAN AFGELEIDE FAMILIENAAM 'VAN MIERLO'.

Inleiding.

Als drager van de (herkomst-) naam 'van Mierlo', ben ik bijzonder geïnteresseerd geraakt in het ontstaan en betekenis van de naam 'Mierlo'.

Met dit artikel wordt dan ook beoogd om op basis van literatuurstudie een afdoende verklaring te geven voor de plaatsnaam 'Mierlo' en de daarvan afgeleide familienaam 'van Mierlo' alsmede een inzicht te bieden in de verspreiding van deze familienaam. Voor eventuele aanvullingen en/of verbeteringen van lezers van dit artikel houd ik me van harte aanbevolen.

Afkomst familienaam.

De familienaam 'van Mierlo' is een brabantse herkomstnaam en wil zeggen 'afkomstig van een lokaliseerbare aardrijkskundige aanduiding' te weten de plaats 'Mierlo'. (1)

Er bestaan in Nederland twee plaatsen welke 'Mierlo' genaamd zijn namelijk het brabantse dorp Mierlo en het gehucht Mierlo wat deel uitmaak(te) van het dorp Uden (2).

In het verdere verloop van het artikel zal slechts worden ingegaan op de brabantse dorpsnaam 'Mierlo'.

Schrijfwijze 'Mierlo'.

Uit diverse bronnen kan een overzicht vervaardigd worden van jaartallen en schrijfwijzen van de naam 'Mierlo'.

Chronologisch gerangschikt ontstaat het volgende overzicht.

1256 Mierle (3) (Iatijnse tekst)
1263 Miria (3) (latijnse tekst)
1292 Mierle (3)
1300 Mirle (3) (latijnse tekst)
1312 Mierle (4)
1335 Myerle (7)
1358 Mierle (4)
1374 Mierle (6)
1400 Mierle (5)
1411 Myerle (6)
1437 Meyerle (5)
1523 Mierloe (5)
1536 Merloe (6)
1536 Mierle (6)
1570 Mierle (4)
1663 Mierloo (4)
1703 Mierloo (4)

 

Een duidelijke ontwikkeling is hierin niet te onderkennen, hoewel voor 1600 de naam ‘Mierle’ duidelijk de overhand heeft. Na die datum lijkt de huidige schrjfwijze de overhand te krijgen. Duidelijk is wel dat vanaf den beginne de naam Mierlo bestaat uit twee bestanddelen namelijk 'Mier' en ‘Lo’

Alvorens verder de naam te analyseren dient te worden opgemerkt dat de mogelijkheid bestaat dat de plaatsnaam Mierlo vernoemd is naar het beekje 'de Mierle' wat in haar nabijheid stroom(t)(de) (8).

Verklaringen tot nu toe.

De twee genoemde bestanddelen 'Mier' en 'Lo' dienen in eerste instantie afzonderlijk bekeken te worden, Het eerste bestanddeel van de naam 'Mier' is nooit afdoende verklaard. Theoretisch zijn er de volgende mogelijkheden; het bekende insect, een in Noord-Drabant voorkomend dialektwoord voor de plant 'muur' (stellaria media) en moeras (verwant met het Engelse 'miere' (9). Het bestanddeel 'Lo' is meerdere malen in de literatuur behandeld. Vrij algemeen heeft de mening postgevat dat 'Lo' kap betekenen 'grasrijke en met laag houtgewas begroeide plek in of bij een woud', 'open plek in het bos', 'bos' en 'waterloop' (10).

Van de totale naam zijn mij de volgende verklaringen bekend; 'bos bij een moeras' (11), 'dorp aan de waterplas' (12), 'bossen in een omgeving met vennen' (13), 'moerasbos' (9). Op een moerassige en waterrjke omgeving duiden overigens ook andere in Mierlo bestaande toponymen als 'broek' (synoniem voor moeras) (Kranenbroek, Berenbroek), 'donk' (zandige opduikîng uit een moeras) (13) (Bennedonk), 'voort' (ondiepe doorwaadbare plaats waar men door een water kan gaan) (Medevoort, Brandevoort) en 'goor (sljk, moeras) (14) (Loogoor, Goor, Grootgoor).

Overigens is de dorpskern van Mierlo gelegen op een hoger zandig gebied.

Uit een vergelijking tussen de samenstellende delen en het totaal komt mij de verklaring voor de plaatsnaam Mierlo van 'bos bij een moeras' het meest logisch voor. Indien de plaatsnaam Mierlo is fageleid van de naam van de rivier dan is het aannemelijk dat gedacht moet worden aan 'waterloop door het moeras'.

Datering van de naam (15).

Namen eindigend op ondermeer '-lo' worden algemeen als vroeg-middeleeuws (voor het jaar 1000 na clir.) aangeduid. Dit omdat alle beschikbare gegevens erop wijzen dat in die periode er sprake is van relatief dicht beboste streken. In de periode hierna is als gevolg van ontbossingen en ontginningen het open heidelandschap ontstaan. Voor individuele nederzettingen met namen eindigend op '-lo', betekent dit echter niet dat zij ook in deze periode ontstaan zijn. Nederzettingsnamen kunnen immers in oorsprong ook aanwezig zijn geweest als veld-, bos-, of beeknaamn, waarin of waaraan later de nederzetting gesticht is welke dan vervolgens genoemd werd naar de naam waannee eerder de omgeving of beek werd aangeduid. Op deze wijze kan de stichtingsdatum van een dergelijke nederzetting derhalve van een later tijdstip zijn dan het ontstaan van de naam.

Volgens H.van Bussel (16) zou Mierlo oorspronkelijk 'Rode' geheten hebben en pas omstreeks 1300 haar huidige naam verkregen hebben. Bronnen voor deze bewering worden door hem echter niet gegeven. Evenmin de oorzaak van de naanswisseling. Feit is wel dat de bronnen, voorzover mij bekend, pas in 1256 melding van Mierlo maken. Het is echter te verwachten dat het bewaard gebleven en gepubliceerde bronnenmateriaal verre van compleet te noemen is.

Gezien het bovenstaande is derhalve voor een '-lo'-naam een indicatieve datering voor het jaar 1000 aannemelijk.

Het artikel heeft vervolgens nog een paragraaf : Verspreiding van de familie naam. Deze gegevens heb ik echter uitgebreid. De originele tekst wordt in het zwart weergegeven.

Noten:
1) a) Nederlands repertorium van familienamen — H. Buitenhuis, Deel Xl —Noordbrabant, Assen/Amsterdam
1977, blz. 25
b) Nornina Geografica Neerlandica (NON) deel 1, 1885, blz. 62.
2) Aardrijkskundig woordenboek — Ii vd. AA, 1846 bij 'Mierlo' resp. 'Uden'.
Ook in van Goors aardrijkskundig woordenboek, Den Haag 1968, blz, 270, wordt 'Mierlo' als onderdeel van Uden genoemd doch in 'Vuga' s alfabetische plaatsnamengids van Nederland (Den Haag, 1984) wordt het gehucht 'Mierlo' als zodanig niet meer bij Uden vermeld.
3) Oorkondenboek van Noord-Brabant tot 1312 — H, Camps 'S Gravenhage, 1979.
4) Nomina Geografica Neerlandica deel 1, 1885 blz. 62.
5) Nomina Geografica Neerlandica deel 2, blz. 27.
6) Nomina Geografica Neerlandica deel 9, 1934, blz. 107,
7) Mijerlese Koerier, jaargang 2 nr. 11988 blz. 3.
8) Vd. AA 1846 blz. 954, 955.
9) Schriftelijke mededeling W. van Gompel, 1987.
10) Zie onder meer
- NGN deel 1, 1885, blz. 155 cv.
- Woordenboek der Noord- en Zuidnederlandse plaatanamen.
-3. de Vries, 1962.
- Nederlands Etymologisch woordenboek, Leiden 1971, blz. 406.
11) Het plaatsnamenboek — Ovan Bakel en K. Samplonius, Houten, 1989.
12) Encyclopedie van Noord-Brabant deel 3.
13) Woordenboek der Noord- en Zuidnederlandse plaatsnamen, J.de Vries 1962.
14) Noord-Brabantse plaatsnamen Deel 1, Valkenswaard H. Melotte en J. Molemans, Valkenswaard, 1979.
15) Gegevens ontleend aan' de archeologie van de periferie'. F. Theuws, proefschrift, 1968.
16) Sprokkelingen uit Mierloos verleden. H. van Bussel, zpl, zj, blz. 38.
17) Zie noot la), blz. 30.